content

Openbaarheidsdag 2019: het brute optreden van Groep 10

24 december 2018

Van een groot aantal archieven schuift in januari 2019 de openbaarheidsgrens een jaartje op. Van de archieven met een openbaarheidsbeperking van 75 jaar komen nu de stukken uit het oorlogsjaar 1943 vrij. Daaronder zijn veel dossiers uit het archief van de Rotterdamse gemeentepolitie.

Openbaarheidsdag 2019Volgens de Nederlandse Archiefwet moeten de archieven van de Rotterdamse overheid uiterlijk 20 jaar na ontstaan worden overgebracht naar het Stadsarchief. Alle archieven zijn dan openbaar, tenzij het overbrengende overheidsorgaan besluit de openbaarheid nog voor een bepaalde periode te beperken. De reden is dan meestal bescherming van de ‘persoonlijke levenssfeer’ van de mensen die in de archiefstukken vermeld worden. Bij delen van het politiearchief, zoals de dag- en nachtrapporten en de zogeheten opname- en ontslagkaarten, is dat het geval. Die bevatten veel bijzondere persoonsgegevens. Daarop is dan ook een openbaarheidsbeperking van 75 jaar van toepassing. Per 1 januari 2019 vervalt die beperking voor de archiefstukken uit 1943.

Mishandeling door agenten van Groep 10

Historisch gezien is 1943 een interessant jaar: na enkele jaren met veel militaire successen keerden toen de kansen van Hitler-Duitsland. In bezet Nederland groeide het verzet, maar gingen ook de Duitsers steeds harder optreden. De nu vrijgegeven dossiers uit het Rotterdamse politiearchief laten goed zien hoe dat in de praktijk uitpakte. Een opmerkelijk voorbeeld is een proces-verbaal inzake zware mishandeling (inv.nr. 4395) van een arrestant door twee agenten van de beruchte Groep 10. Dit was een speciale recherche-eenheid, die zich in opdracht van de Duitse Sicherheitsdienst bezighield met de opsporing van joden, verzetsmensen en onderduikers. In maart 1943 ondervroegen twee leden van deze eenheid een 45-jarige timmerman die ervan verdacht werd Joden geholpen te hebben. Dat ging zo hardhandig dat de man na afloop bont en blauw zag. Een assistent van de politiearts die er lucht van kreeg, meldde het aan een hogergeplaatste. Daarop volgde een onderzoek dat eindigde met een mondelinge berisping van de twee agenten van Groep 10
Het proces-verbaal waarin deze affaire uit de doeken wordt gedaan is een van de weinige originele getuigenissen over het optreden van deze politieke opsporingsdienst. In september 1944, toen het gerucht ging dat de geallieerden in aantocht waren, is namelijk een groot deel van het archief vernietigd.

Viering 650 jaar Rotterdam

Onder de documenten die openbaar worden zijn overigens ook stukken van recenter datum. Een voorbeeld daarvan zijn de dossiers uit de jaren 1987-1988 van de Stichting Rotterdam 1990 (inv.nrs. 1, 2, 188, 241 en 242). Deze stichting was in het leven geroepen om de viering van het 650-jarig bestaan van de stad voor te bereiden. Dit feest mondde echter uit in een debacle, doordat de belangrijkste evenementen veel minder bezoekers trokken dan verwacht.  Eén van de attracties die haar belofte niet wist in te lossen, was het pretpark Rivoli op de Müllerpier. Een kolossaal reuzenrad moest, samen met een achtbaan, hier de publiekstrekker worden. Naar verluidt had de Duitse exploitant het gevaarte, met een doorsnee van 44 meter, speciaal voor Rotterdam laten maken. De bezoekers bleven echter weg, waarna de exploitant de gemeente aansprakelijk stelde. De stukken die nu vrij komen, laten zien hoe de eerste ideeën voor de festiviteiten gestalte kregen en wie daarbij betrokken waren. Samen met de documenten die de komende paar jaar openbaar worden, zullen ze ongetwijfeld meer duidelijkheid verschaffen over waar het misging met de viering van het 650-jarig bestaan.

Behalve van de genoemde archieven vervalt ook de openbaarheidsbeperking op veel documenten in kerkelijke archieven, bedrijfs- en familiearchieven. Zie voor een volledig overzicht zie onze lijst van stukken die in 2019 openbaar worden.